गेली ३५ वर्षे पत्रकारितेत काम करताना अनेक चढ-उतार अनुभवले. केसरी, लोकमत, एकमत, लोकसत्ता, गावकरी, तरुण भारत यांसारख्या नामांकित वृत्तपत्रांमध्ये काम केल्यानंतर २०११ मध्ये स्वतःचे "धाराशिव लाईव्ह" हे डिजिटल चॅनल सुरू केले. पत्रकारितेचा हा प्रवास केवळ व्यवसाय म्हणून नव्हे, तर समाजाप्रती असलेल्या जबाबदारीच्या भावनेतून केला आहे.

या संपूर्ण कारकिर्दीत बातमी देताना मी कधीही समोरच्या व्यक्तीची जात, धर्म, पंथ किंवा सामाजिक ओळख पाहिली नाही. बातमी म्हणजे बातमी. सत्य म्हणजे सत्य. अन्याय कुणावरही होत असेल, तर त्याविरोधात आवाज उठवणे हेच पत्रकाराचे कर्तव्य मानले. त्यामुळे अनेकदा संघर्षही करावा लागला. लोकांवर होणारा अन्याय मांडताना स्वतःवर अन्याय सहन करावा लागला. आजवर माझ्यावर पाच खोट्या केसेस दाखल झाल्या. एक प्रकरण संपले की दुसरे सुरू झाले. पण सत्याची बाजू सोडून मागे हटण्याचा विचार कधी मनात आला नाही.

परंतु आजकाल एक वेगळीच गोष्ट अनुभवायला मिळत आहे. माझ्या कामापेक्षा, विचारांपेक्षा किंवा पत्रकारितेपेक्षा काही जणांना माझी जात जाणून घेण्यात अधिक रस दिसतो. फोन करून सरळ विचारले जाते, "तुमचे आडनाव ढेपे आहे, मग तुम्ही कोणत्या गावचे?" त्यानंतर पुढचा प्रश्न असतो, "तुम्ही मराठा, लिंगायत की ब्राह्मण?"

अशा प्रश्नांमुळे मन विषण्ण होते. कारण ज्याने आयुष्यभर माणसाला माणूस म्हणून पाहिले, त्याला आज स्वतःची जात सिद्ध करण्याची वेळ येते आहे. मी त्यांना एकच प्रतिप्रश्न करतो – "बातमीमध्ये जात कुठून आली?" एखाद्या पत्रकाराच्या कामाचे मूल्यमापन त्याच्या जातीवरून का व्हावे?

माझ्यासाठी एकच जात आहे – माणुसकीची. एकच धर्म आहे – सत्याचा. एकच ओळख आहे – पत्रकाराची.

ज्या पंढरीनाथाने संतांच्या भक्तीत कधी जात-पात मानली नाही, ज्या विठ्ठलाच्या चरणी ज्ञानेश्वर, तुकाराम, चोखामेळा, सावता माळी, गोरा कुंभार, नामदेव अशा विविध समाजघटकांतील संत एकरूप झाले, त्या महाराष्ट्रात आजही जात विचारली जाते, ही शोकांतिका आहे. वारीत लाखो वारकरी एकत्र चालतात. तिथे कोणी कोणाची जात विचारत नाही. सर्वजण एकमेकांना "माऊली" म्हणतात. तिथे माणुसकीच सर्वात मोठी ओळख असते.

तंत्रज्ञानाने जग खूप पुढे गेले, शिक्षण वाढले, आधुनिकता आली; पण मनातील जात अजूनही संपलेली दिसत नाही. आपण माणसाची किंमत त्याच्या विचारांनी, कर्तृत्वाने आणि स्वभावाने करणार की जातीच्या चौकटीत अडकून राहणार?

आज माझा एकच सवाल आहे – ही जात कधी संपणार? आपण माणूस म्हणून माणसासारखे कधी वागणार?

कारण शेवटी जन्मताना कोणाची जात नसते आणि मृत्यूनंतरही ती सोबत जात नाही. मध्ये उरतो तो फक्त माणूस आणि त्याने केलेली माणुसकी.

– सुनील ढेपे
संपादक, धाराशिव लाईव्ह

 

३५ वर्षांच्या अनुभवातून पुढच्या पिढीसाठी काही शब्द

पत्रकारितेच्या माझ्या प्रवासाला आज ३५ वर्षांहून अधिक काळ झाला आहे. या प्रवासात मी अनेक युगे पाहिली. हाताने बातम्या लिहिण्याचा काळ पाहिला, टायपरायटरचा आवाज ऐकला, तार आणि फॅक्सचा वापर केला, ई-मेलचे आगमन अनुभवले, वेबसाईट आणि सोशल मीडियाची क्रांती पाहिली आणि आता AI च्या युगात काम करत आहे.

"तार ते AI" या लेखमालेतून मी या संपूर्ण प्रवासातील काही अनुभव मांडले. हा केवळ माझा प्रवास नाही, तर भारतीय पत्रकारितेच्या बदलत्या स्वरूपाचा एक साक्षीदार म्हणून केलेली नोंद आहे.

आज जेव्हा मी भविष्याकडे पाहतो, तेव्हा एक प्रश्न समोर उभा राहतो – उद्याची पत्रकारिता कशी असेल?

तंत्रज्ञानाच्या वेगाने होणाऱ्या बदलांमुळे पुढील दहा वर्षांत पत्रकारिता आजपेक्षा खूप वेगळी असेल, याबद्दल शंका नाही. कृत्रिम बुद्धिमत्ता अधिक सक्षम होईल. व्हिडिओ, ऑडिओ आणि मजकूर तयार करण्याची प्रक्रिया अधिक स्वयंचलित होईल. बातम्या अधिक वेगाने तयार होतील. माहिती मिळवण्याचे आणि प्रसारित करण्याचे मार्ग अधिक प्रगत होतील.

पण या सर्व बदलांमध्ये एक गोष्ट बदलणार नाही – सत्याची गरज.

समाजाला नेहमीच सत्य सांगणाऱ्या पत्रकारांची आवश्यकता राहणार आहे. कारण तंत्रज्ञान माहिती देऊ शकते, पण माहितीचे महत्त्व समजावून सांगण्याचे काम पत्रकारच करू शकतो. AI बातमी लिहू शकते, पण एखाद्या घटनेमागील मानवी वेदना, संघर्ष आणि सामाजिक परिणाम समजून घेण्यासाठी अजूनही संवेदनशील मनाची गरज आहे.

आजची तरुण पिढी पत्रकारितेत येत आहे. त्यांच्याकडे तंत्रज्ञानाचे ज्ञान आहे, वेग आहे, नव्या कल्पना आहेत. पण त्याचबरोबर काही गोष्टी जपण्याची गरज आहे.

सर्वप्रथम, विश्वासार्हता. पत्रकाराची खरी संपत्ती त्याची विश्वासार्हता असते. ती एकदा गमावली तर पुन्हा मिळवणे कठीण असते.

दुसरे म्हणजे पडताळणी. सोशल मीडिया आणि AI च्या युगात माहितीचा स्फोट झाला आहे. त्यामुळे जे दिसते किंवा जे ऐकू येते ते लगेच खरे मानू नका. प्रत्येक माहितीची पडताळणी करा.

तिसरे म्हणजे स्वतंत्र विचार. पत्रकार हा कोणाचाही प्रचारक नसतो. तो समाजाचा निरीक्षक असतो. त्याने सत्ता कोणाचीही असो, प्रश्न विचारले पाहिजेत.

चौथे म्हणजे सतत शिकण्याची तयारी. मी आज ५७ व्या वर्षीही नवीन तंत्रज्ञान शिकत आहे. कारण पत्रकारितेत टिकून राहायचे असेल, तर बदल स्वीकारावे लागतात. जो शिकणे थांबवतो, तो मागे पडतो.

माझ्या आयुष्यातील एक मोठा धडा म्हणजे – काळाच्या पुढे विचार करा. २०११ मध्ये मी उस्मानाबाद लाईव्ह (आताचे धाराशिव लाईव्ह) सुरू केले, तेव्हा अनेक जण हसत होते. "वेबसाईट कोण वाचते?" असा प्रश्न विचारत होते. पण आज डिजिटल पत्रकारिता वास्तव आहे. उद्या AI आणि इतर तंत्रज्ञानाबाबतही असेच होईल.

म्हणूनच पुढच्या पिढीला मी एवढेच सांगू इच्छितो —

तंत्रज्ञानाला घाबरू नका. ते स्वीकारा. पण तंत्रज्ञानाचे गुलाम होऊ नका. कारण पत्रकारितेची खरी ताकद संगणकात, मोबाईलमध्ये किंवा AI मध्ये नसते; ती पत्रकाराच्या विवेकबुद्धीत आणि प्रामाणिकपणात असते.

माझा प्रवास एका शेतकरी कुटुंबातील मुलापासून सुरू झाला. गरिबी, संघर्ष, मेहनत आणि जिद्द यांच्या बळावर पत्रकारितेत आलो. वयाच्या १९ व्या वर्षी सुरू झालेला हा प्रवास आजही सुरू आहे. साधने बदलली, माध्यमे बदलली, पण पत्रकारितेबद्दलची आस्था बदलली नाही.

आज या लेखमालेचा शेवट करताना एकच गोष्ट मनापासून सांगावीशी वाटते —

पत्रकारिता हे केवळ व्यावसायिक क्षेत्र नाही; ती लोकशाहीची जबाबदारी आहे.

उद्याची पत्रकारिता अधिक डिजिटल असेल, अधिक वेगवान असेल, अधिक तांत्रिक असेल. पण ती अधिक मानवी, अधिक संवेदनशील आणि अधिक जबाबदार असली पाहिजे.

कारण शेवटी...

"तंत्रज्ञान कितीही बदलले, तरी सत्याचा शोध घेणारा पत्रकार आणि सत्य जाणून घेऊ इच्छिणारा समाज कधीच बदलणार नाही."

---

समारोप

तार ते AI हा प्रवास केवळ तंत्रज्ञानाचा नव्हता; तो एका शेतकरी पुत्राच्या पत्रकार म्हणून घडण्याचा, बदल स्वीकारण्याचा आणि काळासोबत चालत राहण्याचा प्रवास होता.

आजही मी त्याच विश्वासाने काम करत आहे —

"माध्यमे बदलतात, साधने बदलतात, तंत्रज्ञान बदलते; पण पत्रकारितेचे ध्येय एकच राहते — सत्य."

– सुनील ढेपे
पत्रकार | संपादक | धाराशिव लाईव्ह

 

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगातील पत्रकारिता

पत्रकारितेच्या प्रवासात मी अनेक बदल पाहिले आहेत. हाताने बातम्या लिहिण्याचा काळ, टायपरायटरचा खटखटाट, फॅक्स मशीनची क्रांती, ई-मेलचे आगमन, डिजिटल मीडिया आणि सोशल मीडियाचा विस्फोट. पण आज आपण ज्या टप्प्यावर उभे आहोत, तो कदाचित पत्रकारितेच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या बदलांपैकी एक आहे. हा बदल म्हणजे – कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence - AI).

आज अनेकांच्या मनात एक प्रश्न आहे – AI पत्रकाराचा प्रतिस्पर्धी आहे की सहकारी?

हा प्रश्न योग्य आहे. कारण AI काही सेकंदांत बातमीचा मसुदा तयार करू शकते, भाषांतर करू शकते, माहितीचे विश्लेषण करू शकते आणि मोठ्या प्रमाणातील डेटामधून निष्कर्ष काढू शकते. पूर्वी ज्यासाठी तास लागत असत, ती अनेक कामे आता काही मिनिटांत होऊ लागली आहेत.

मात्र याचा अर्थ असा नाही की AI पत्रकाराची जागा घेणार आहे.

AI कडे वेग आहे, माहिती प्रक्रिया करण्याची क्षमता आहे, पण तिच्याकडे अनुभव नाही. तिला भावना नाहीत. तिला समाजाची नाडी समजत नाही. एखाद्या गावातील शेतकऱ्याच्या डोळ्यातील वेदना किंवा अन्यायाविरुद्धच्या संघर्षामागील मानवी भावना AI ओळखू शकत नाही.

पत्रकारिता ही केवळ माहिती देण्याचे काम नाही. ती सत्य शोधण्याची प्रक्रिया आहे. एखाद्या घटनेमागील कारणे समजून घेणे, विविध बाजू तपासणे, प्रश्न विचारणे आणि सत्तेला जबाबदार धरणे हे पत्रकाराचे काम आहे. ही भूमिका अजूनही माणसालाच पार पाडावी लागणार आहे.

AI पत्रकाराला अनेक प्रकारे मदत करू शकते. मोठ्या अहवालांचे विश्लेषण करणे, माहितीचे वर्गीकरण करणे, भाषांतर करणे, शीर्षके सुचवणे, डेटा तपासणे आणि लेखनासाठी प्राथमिक मसुदा तयार करणे ही कामे AI वेगाने करू शकते. त्यामुळे पत्रकाराला अधिक वेळ तपासणी, विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष रिपोर्टिंगसाठी देता येतो.

माझ्या स्वतःच्या अनुभवातून सांगायचे झाले, तर AI मुळे कामाचा वेग नक्कीच वाढला आहे. कल्पना मांडणे, माहितीची मांडणी करणे, लेखांचे प्रारूप तयार करणे आणि नवीन प्रयोग करणे अधिक सोपे झाले आहे. पण अंतिम निर्णय, अंतिम संपादन आणि सत्याची पडताळणी ही जबाबदारी अजूनही पत्रकाराचीच आहे.

AI चे धोकेही दुर्लक्षित करता येणार नाहीत. चुकीची माहिती, बनावट चित्रे, डीपफेक व्हिडिओ आणि दिशाभूल करणारा मजकूर तयार करण्यासाठीही AI चा वापर होऊ शकतो. त्यामुळे भविष्यात पत्रकाराची भूमिका कमी होणार नाही; उलट अधिक महत्त्वाची होणार आहे. कारण सत्य आणि असत्य यातील फरक ओळखण्याची जबाबदारी अधिक वाढणार आहे.

आज पत्रकारितेसमोरचे सर्वात मोठे आव्हान बातमी मिळवण्याचे नाही, तर विश्वासार्हता टिकवण्याचे आहे. AI च्या युगात वाचकांना केवळ माहिती नको आहे; त्यांना सत्य, संदर्भ आणि विश्वास हवा आहे.

म्हणूनच मला वाटते की AI आणि पत्रकार यांच्यात स्पर्धेचे नाते नाही. उलट ते सहकार्याचे नाते आहे. AI हे एक शक्तिशाली साधन आहे. पण साधन कितीही प्रगत असले, तरी त्याचा उपयोग करणारा माणूस महत्त्वाचा असतो.

जसा टायपरायटरने पत्रकाराची जागा घेतली नाही, संगणकाने पत्रकार संपवला नाही आणि इंटरनेटमुळे पत्रकारिता नष्ट झाली नाही, तसाच AI मुळेही पत्रकार संपणार नाही. उलट जो पत्रकार AI चा योग्य वापर शिकेल, तो अधिक सक्षम होईल.

आजच्या काळात यशस्वी पत्रकार तोच असेल, जो अनुभव आणि तंत्रज्ञान यांची सांगड घालेल. कारण भविष्य केवळ AI चे नाही, तर AI सोबत काम करणाऱ्या पत्रकारांचे आहे.

आज मागे वळून पाहताना मला वाटते —

"AI माहिती देऊ शकते, पण सत्याचा शोध घेण्याची जिद्द अजूनही माणसाकडेच आहे."

आणि म्हणूनच माझ्या दृष्टीने —

AI हा पत्रकाराचा प्रतिस्पर्धी नाही; तो एक सक्षम सहकारी आहे.

क्रमशः...
(तार ते AI – भाग ९)