२०११ मध्ये मी एका वृत्तपत्राला दिलेल्या मुलाखतीत "२०२० साली दैनिकाची जागा ई-पेपर घेतील" असे मत व्यक्त केले होते. त्यावेळी ते अनेकांना अतिशयोक्ती वाटले; परंतु आज डिजिटल माध्यमे ही पत्रकारितेची मुख्य धारा बनली आहेत.

आता २०२६ मध्ये उभे राहून पुढील दहा वर्षांचा विचार केला, तर २०३६ पर्यंत मीडिया क्षेत्रात आणखी मोठे बदल होतील. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), मोबाईल, सोशल मीडिया, डेटा आणि वैयक्तिकृत (Personalized) माहिती या बदलांच्या केंद्रस्थानी असतील.

---

१. प्रिंट वृत्तपत्रे : अस्तित्व राहील, पण स्वरूप बदलेल

प्रिंट वृत्तपत्रे पूर्णपणे बंद होतील असे मला वाटत नाही; मात्र त्यांचे स्वरूप निश्चितच बदलेल.

दैनिक वृत्तपत्रांतील ब्रेकिंग न्यूज जवळजवळ संपुष्टात येईल. कारण ती माहिती लोकांना मोबाईलवर काही मिनिटांत उपलब्ध होईल.

भविष्यात प्रिंटमध्ये पुढील गोष्टींना अधिक महत्त्व मिळेल.

• विश्लेषण

• तपास पत्रकारिता

• विशेष लेख

• स्थानिक विषय

• मत-विश्लेषण

• रविवार विशेष अंक

वाचक वृत्तपत्र विकत घेईल ते "काल काय घडले?" यासाठी नव्हे, तर "ते का घडले?" हे समजून घेण्यासाठी.

---

२. सॅटेलाइट टीव्ही न्यूज चॅनेल : मोठे परिवर्तन अटळ

टीव्ही न्यूज चॅनेलचे सुवर्णयुग आता मागे पडत आहे.

आज तरुण प्रेक्षक टीव्हीपेक्षा मोबाईलवर अधिक वेळ घालवतो.

पुढील दहा वर्षांत...

• Breaking News ची संकल्पना मोबाईलकडे जाईल.

• टीव्हीवरील लांब चर्चांची लोकप्रियता कमी होईल.

• २४ तासांच्या न्यूज चॅनेलऐवजी Live Streaming वाढेल.

• YouTube TV, OTT आणि Digital Live हेच मुख्य माध्यम बनतील.

मोठे न्यूज चॅनेलही आपल्या उत्पन्नासाठी डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर अधिक अवलंबून राहतील.

---

३. डिजिटल मीडिया : पत्रकारितेचे भविष्य

पुढील दशक पूर्णपणे डिजिटल माध्यमांचे असेल.

लोक वेबसाइट, मोबाईल अॅप, सोशल मीडिया, YouTube आणि AI सहाय्यकांद्वारे बातम्या वाचतील.

फक्त बातमी नव्हे तर...

• व्हिडिओ

• पॉडकास्ट

• शॉर्ट व्हिडिओ

• Live Update

• Interactive Graphics

यांना अधिक मागणी असेल.

---

४. AI पत्रकारिता

कृत्रिम बुद्धिमत्ता पत्रकाराची जागा घेणार नाही; पण पत्रकाराच्या कामाची पद्धत पूर्णपणे बदलेल.

AI मदत करेल...

• बातमी लिहिणे

• भाषांतर

• हेडलाईन

• SEO

• फोटो

• व्हिडिओ

• आवाज

• डेटा विश्लेषण

भविष्यात AI वापरणारा पत्रकार अधिक वेगवान आणि प्रभावी ठरेल.

---

५. प्रत्येक पत्रकार स्वतःच एक मीडिया हाऊस असेल

एक मोबाईल...

एक लॅपटॉप...

एक वेबसाइट...

एक YouTube Channel...

एक Facebook Page...

आणि AI...

एवढ्यावर एक पत्रकार लाखो लोकांपर्यंत पोहोचू शकेल.

मोठ्या कार्यालयांशिवायही प्रभावी पत्रकारिता शक्य होईल.

---

६. स्थानिक पत्रकारितेचा सुवर्णकाळ

राष्ट्रीय बातम्या सर्वत्र मिळतात.

पण...

गावातील पाणीपुरवठा

नगरपालिकेचा भ्रष्टाचार

शेतकऱ्यांचे प्रश्न

स्थानिक राजकारण

हे स्थानिक माध्यमच देऊ शकते.

म्हणून पुढील काळ हायपरलोकल डिजिटल पत्रकारितेचा असेल.

---

७. सोशल मीडिया म्हणजेच न्यूज स्टँड

आज लोक स्टॉलवर वृत्तपत्र घ्यायला जातात.

उद्या...

Facebook

WhatsApp

Telegram

Instagram

YouTube

Google News

याच नव्या पिढीचे "न्यूज स्टँड" असतील.

---

८. Google News आणि AI Search चे महत्त्व वाढेल

भविष्यात लोक Search मध्ये प्रश्न विचारतील.

AI त्यांना थेट उत्तर देईल.

म्हणून प्रत्येक बातमी...

• विश्वासार्ह

• SEO Friendly

• Structured Data असलेली

असणे आवश्यक होईल.

---

९. जाहिरातींचे स्वरूप बदलेल

बॅनर जाहिराती कमी होतील.

त्याऐवजी...

• Native Ads

• Sponsored Content

• Membership

• Subscription

• YouTube Revenue

• Events

• Premium Newsletter

यातून उत्पन्न वाढेल.

---

१०. पत्रकारितेतील सर्वात मोठा बदल

पूर्वी...

मोठे कार्यालय = मोठे माध्यम

आता...

विश्वास = मोठे माध्यम

वाचकाला कोण पहिले सांगते यापेक्षा...

कोण खरे सांगते

हे अधिक महत्त्वाचे ठरेल.

---

माझा निष्कर्ष

पुढील दहा वर्षे माध्यम क्षेत्रासाठी क्रांतिकारी असतील.

प्रिंट टिकेल, पण वेगळ्या स्वरूपात.

टीव्ही राहील, पण डिजिटलवर अधिक अवलंबून.

डिजिटल मीडिया सर्वात प्रभावी माध्यम बनेल.

AI पत्रकाराचा प्रतिस्पर्धी नसून त्याचा सक्षम सहकारी असेल.

आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे...

भविष्य मोठ्या मीडिया हाऊसचे नसून विश्वासार्ह, तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेणाऱ्या आणि स्थानिक प्रश्नांवर निर्भीडपणे काम करणाऱ्या पत्रकारांचे असेल.

येत्या दशकात पत्रकारितेचा खरा मंत्र एकच असेल –
"डिजिटल, डेटा, AI आणि विश्वास."

– सुनील मधुकर ढेपे

 

हाती घेता लेखणी । शोधे जगाची मी वार्ता ।

परी माझ्या या चित्ता । पांडुरंग ॥ १ ॥

कागदाच्या पानावरी । शाई शब्दांची उमटे ।

मुखी मात्र सदा रटे । विठू-नाम ॥ २ ॥

लिहितो मी बातम्या । जगा दावितो आरसा ।

मनी पाहतो मी ठसा । सावळ्याचा ॥ ३ ॥

अक्षरांच्या ओळीतूनी । वाहे भक्तीचीच गंगा ।

तुझ्याच रे पांडुरंगा । ध्यानी-मनी ॥ ४ ॥

पत्रकार मी संसारी । कर्म माझे हे लिखाण ।

श्वासातूनी तुझे गान । विठ्ठला रे ॥ ५ ॥

* रचना - सुनील ढेपे 

 

गेली ३५ वर्षे पत्रकारितेत काम करताना अनेक चढ-उतार अनुभवले. केसरी, लोकमत, एकमत, लोकसत्ता, गावकरी, तरुण भारत यांसारख्या नामांकित वृत्तपत्रांमध्ये काम केल्यानंतर २०११ मध्ये स्वतःचे "धाराशिव लाईव्ह" हे डिजिटल चॅनल सुरू केले. पत्रकारितेचा हा प्रवास केवळ व्यवसाय म्हणून नव्हे, तर समाजाप्रती असलेल्या जबाबदारीच्या भावनेतून केला आहे.

या संपूर्ण कारकिर्दीत बातमी देताना मी कधीही समोरच्या व्यक्तीची जात, धर्म, पंथ किंवा सामाजिक ओळख पाहिली नाही. बातमी म्हणजे बातमी. सत्य म्हणजे सत्य. अन्याय कुणावरही होत असेल, तर त्याविरोधात आवाज उठवणे हेच पत्रकाराचे कर्तव्य मानले. त्यामुळे अनेकदा संघर्षही करावा लागला. लोकांवर होणारा अन्याय मांडताना स्वतःवर अन्याय सहन करावा लागला. आजवर माझ्यावर पाच खोट्या केसेस दाखल झाल्या. एक प्रकरण संपले की दुसरे सुरू झाले. पण सत्याची बाजू सोडून मागे हटण्याचा विचार कधी मनात आला नाही.

परंतु आजकाल एक वेगळीच गोष्ट अनुभवायला मिळत आहे. माझ्या कामापेक्षा, विचारांपेक्षा किंवा पत्रकारितेपेक्षा काही जणांना माझी जात जाणून घेण्यात अधिक रस दिसतो. फोन करून सरळ विचारले जाते, "तुमचे आडनाव ढेपे आहे, मग तुम्ही कोणत्या गावचे?" त्यानंतर पुढचा प्रश्न असतो, "तुम्ही मराठा, लिंगायत की ब्राह्मण?"

अशा प्रश्नांमुळे मन विषण्ण होते. कारण ज्याने आयुष्यभर माणसाला माणूस म्हणून पाहिले, त्याला आज स्वतःची जात सिद्ध करण्याची वेळ येते आहे. मी त्यांना एकच प्रतिप्रश्न करतो – "बातमीमध्ये जात कुठून आली?" एखाद्या पत्रकाराच्या कामाचे मूल्यमापन त्याच्या जातीवरून का व्हावे?

माझ्यासाठी एकच जात आहे – माणुसकीची. एकच धर्म आहे – सत्याचा. एकच ओळख आहे – पत्रकाराची.

ज्या पंढरीनाथाने संतांच्या भक्तीत कधी जात-पात मानली नाही, ज्या विठ्ठलाच्या चरणी ज्ञानेश्वर, तुकाराम, चोखामेळा, सावता माळी, गोरा कुंभार, नामदेव अशा विविध समाजघटकांतील संत एकरूप झाले, त्या महाराष्ट्रात आजही जात विचारली जाते, ही शोकांतिका आहे. वारीत लाखो वारकरी एकत्र चालतात. तिथे कोणी कोणाची जात विचारत नाही. सर्वजण एकमेकांना "माऊली" म्हणतात. तिथे माणुसकीच सर्वात मोठी ओळख असते.

तंत्रज्ञानाने जग खूप पुढे गेले, शिक्षण वाढले, आधुनिकता आली; पण मनातील जात अजूनही संपलेली दिसत नाही. आपण माणसाची किंमत त्याच्या विचारांनी, कर्तृत्वाने आणि स्वभावाने करणार की जातीच्या चौकटीत अडकून राहणार?

आज माझा एकच सवाल आहे – ही जात कधी संपणार? आपण माणूस म्हणून माणसासारखे कधी वागणार?

कारण शेवटी जन्मताना कोणाची जात नसते आणि मृत्यूनंतरही ती सोबत जात नाही. मध्ये उरतो तो फक्त माणूस आणि त्याने केलेली माणुसकी.

– सुनील ढेपे
संपादक, धाराशिव लाईव्ह