फाइव्ह-जीमुळं मीडियात क्रांतिकारक बदल होणार ..



दहा वर्षांपूर्वी जेव्हा मी उस्मानाबाद लाइव्ह वेबसाईट सुरु केली होती, तेव्हा इंटरनेट स्पीड 2G होती. तेव्हा स्मार्ट फोन नव्हता. वेबसाइट कॉम्प्युटर किंवा लॅपटॉपवर दिसत होती. युट्युब होते, पण इंटरनेटची स्पीड नसल्यामुळे व्हिडिओ  पाहण्यास अडचण येत होती.तेव्हा मी एखाद्या ठिकाणी अत्यंत छोटा ब्लॅक व्हाईट टीव्ही पाहिल्यानंतर  मोबाईलवर टीव्ही चॅनल्स आणि आपली  वेबसाईट दिसली पाहिजे असे स्वप्न रंगवले होते, चार वर्षांपूर्वी हे सर्व शक्य झाले आहे.  

2 G नंतर 3 G, 4 G इंटरनेट स्पीड सुरु झाली. पुढील वर्षी  5 G सुरु होईल आणि मीडियात आणखी क्रांतिकारक बदल होतील. नेमके काय बदल होतील, हे नक्की वाचा... 


डिजिटल मीडिया...

पुर्वी वृत्तपत्र आणि पत्रकारांची मक्तेदारी होती,ती आता राहिली नाही.वाचकांना स्वतःचे मत मांडायला सोशल मीडिया पर्याय आहे.फेसबुक,टयुटर,ब्लॉग आणि व्हॉटस अ‍ॅप च्या माध्यमातून ते आपले मत जगासमोर मांडू शकतात.यु-ट्युबवर व्हिडीओ अपलोड करून जगासमोर ते येवू शकतात.आज प्रत्येक जिल्ह्यात,तालुक्यात न्यूज पोर्टल सुरू झाले आहे.अनेकांनी यू ट्युब चॅनल सुरू केले आहे.यामुळे प्रस्थापित वृत्तपत्रे आणि चॅनलची मक्तेदारी संपुष्टात आली आहे.फेसबुक लाइव्हच्या माध्यमातून तुम्हाला हव्या असलेल्या प्रकरणाचा पर्दाफाश करू शकता किंवा आपले मत मांडू शकता. 


कोरोना लॉकडाऊनमुळे जाहिरात व्यवसाय ४० ते ५०  टक्के घटला आहे.त्यामुळे वृत्तपत्रे आणि चॅनल अधिक अडचणीत आले आहेत.येत्या पाच वर्षात अनेक वृत्तपत्रे बंद पडतील.त्याची जागा ई -पेपर घेतील.अमेरिकासारख्या प्रगत देशात आता वृत्तपत्रे छापली जात नाहीत,वाचकांना ई-पेपर वाचावा लागतो.काही ठराविक रक्कम भरून युझर नेम आणि पासवर्ड घ्यावा लागतो आणि ई- पेपर वाचता येतो.तीच पध्दत आपल्या देशात येईल.याला किमान पाच वर्षे लागतील.पण येणारा काळ प्रिंट मीडियासाठी अवघड आहे.


उस्मानाबादसारख्या ग्रामीण भागात सन 2011 मध्ये मी उस्मानाबाद लाइव्ह या ऑनलाईन न्यूज पोर्टलची सुरूवात केली होती.त्याच वर्षी सोलापूर विद्यापीठातील वृत्तपत्र विद्या विभागात मला गेस्ट लेक्चर म्हणून मला बोलावण्यात आले होते.त्यावेळी मी येणारा काळ प्रिंट मीडियासाठी अवघड असून वृत्तपत्रांची जागा ई- पेपर घेतील,असे विधान केले होते.

http://www.dhepe.in/2011/03/

त्यावेळी माझ्या या विधानाची अनेकांनी मस्करी केली होती.काहींनी टींगल केली होती.आता टींगल करणारे तेच विधान करू लागले आहेत.जाहिरात व्यवसाय कमी झाल्यानेे सर्वच मोठ्या वृत्तपत्रात कॉस्ट कटींग सुरू आहे.त्यात मजिठीया आयोगाचा बडगा येत असल्याने मालक मंडळी बैचेन आहे.त्यांना आता 45 वयाच्या पुढे पत्रकार नको आहे.त्यामुळे ज्यांनी 25 ते 30 वर्षे मीडियात घालवली त्यांना उतारवयात नेमके काय करावे हा प्रश्‍न पडलेला आहे.चांगले लिहिणारे अनेक संपादक आणि पत्रकार सध्या जॉब नसल्याने बसून आहेत.अनेक जुन्या पत्रकारांना हातात माऊस पण धरता येत नाही.त्यांच्यासाठी काळ अवघड आहे.

मीडीयात टिकायचे असेल तर कॉम्प्युटर.डीटीपी,पेजीनिअशन,इंटरनेट आणि सोशल मीडियाचे ज्ञान हमखास हवे.बातमी जशी चांगली लिहिता आली पाहिजे तसे आता सर्व संगणक ज्ञान पाहिजे.तरच तुम्ही या क्षेत्रात टीकाल...नाही तर तुमच्यासाठी मीडियाची दारे बंद झाली म्हणून समजा...


फाइव्ह-जीमुळं काय होणार ?


  • > निरंतर कव्हरेज, अधिक गती, व्हिडिओंची अधिक सुधारित गुणवत्ता, अधिक डेटा पाठवण्याची आणि मिळविण्याची संधी, अधिक विश्‍वसनीयता आणि संपर्काच्या विविध पैलूंमध्ये कमी विलंब अशा अनेक गोष्टी शक्य होतील.
  • > अभिनवतेला चालना मिळेल आणि आपल्या दैनंदिन जीवनामध्ये बदल घडू शकेल. फाइव्ह-जीमधला डेटा स्पीड तब्बल १० जीबीपीएसपर्यंत जाऊ शकतो, असा अंदाज.
  • > ऑनलाईन उपलब्ध असलेला कंटेट किंवा आशय यामध्ये आमूलाग्र बदल.
  • > फाइव्ह-जी नेटवर्क इंटरनेट ऑफ थिंग्जसह ऑटोमोटिव्ह, आरोग्यसेवा, शेतीविषयक तंत्रज्ञान, शैक्षणिक सुविधा आणि उत्पादन या उद्योगांमधलं सर्वांत पसंतीचं तंत्रज्ञान म्हणून पुढं येईल.
  • > हँडसेट्सच्या बॅटरीचं आयुष्य याआधी कधीच पाहिलं नव्हतं एवढा काळ टिकू शकेल


प्रिंट आणि टीव्ही मीडियावर होणार परिणाम

प्रिंट आणि टीव्ही मीडियाला सध्या घरघर लागली आहे. 5 G सुरू झाल्यानंतर ही घरघर अधिक वाढेल . वृत्तपत्राची जागा ऑनलाइन न्यूज पोर्टल आणि ईपेपर घेतील तर टीव्हीची जागा युट्युब, HOTSTAR , JIO सारखे अँप घेतील.

  • >  वृत्तपत्र काढण्यासाठी लागणारा खर्च आणि येणारे उन्पन्न याचा कुठेच ताळमेळ बसत नाही. त्यात कागदाचे भाव दिवसेंदिवस वाढत चालले आहेत. कमी झालेल्या पानाची संख्या त्याचेच द्योतक आहे. घरोघरी वृत्तपत्र वाटणाऱ्याची संख्या दिवसेंदिवस कमी होत चालली आहे.त्यात स्मार्ट फोनचा वापर वाढल्याने वृत्तपत्र वाचणाऱ्यांची संख्या कमी होत आहे. त्यामुळे सर्व वृत्तपत्रांचे खप घसरले आहेत. तसेच जाहिरातदार हा वृत्तपत्रात जाहिरात देण्याऐवजी ऑनलाइन जाहिरात करत असल्याने वृत्तपत्रांतील जाहिरातीचे प्रमाण कमी होत आहे.वृत्तपत्रांत जाहिरात देण्यासाठी जेवढा खर्च येतो त्याच्या १० टक्के खर्चात जाहिरात होत असेल तर जाहिरातदार ऑनलाइन जाहिरात करेल. परिणामी येत्या काही वर्षात अनेक वृत्तपत्रे बंद पडतील.


  • >  टीव्ही न्यूज चॅनल सुरु करण्यासाठी प्रचंड खर्च येतो. विशेष म्हणजे त्याचे प्रक्षेपण करण्यासाठी एका DTH वर एक वर्षाला किमान एक कोटी खर्च लागतो. गावोगावचे केबल चालकही आता पैसे मागत आहेत. सर्व DTH आणि केबलवर प्रक्षेपण करण्यासाठी वर्षाला किमान १० कोटी खर्च लागतो. स्टुडिओ भाडे, कर्मचाऱ्यांच्या पगारी आणि अन्य खर्च वेगळा. त्यामुळे आहे ते चॅनल बंद पडतील आणि त्याची जागा युट्युब, HOTSTAR , JIO सारखे अँप घेतील.


  • > 5 G सुरु झाल्यानंतर वेबसाइट, अँप, युट्युब आणि सोशल मीडिया अधिक गतिमान आणि वेगवान होईल.लोकांना लाइव्ह दृश्ये म्हणजे व्हिडीओ पाहण्यात अधिक इंटरेस्ट आहे. 5 G मुळे व्हिडीओ अधिक गतिमान आणि HD पाहता येतील. स्मार्ट फोनवर व्हिडिओ कॉन्फरन्स HD दिसेल. तसेच फेसबुक लाइव्ह पण HD दिसेल. आपल्या गावात जर एखादा कार्यक्रम असेल तर लोक ते सोशल मीडियावर लाइव्ह करतील. व्हाट्स अँप वर व्हिडिओ HD दिसतील. लोक आपल्या गावातील व्हाट्स अँपग्रुप वर कोणताही कार्यक्रमाचा व्हिडीओ शेयर करत असतील तर उद्या छापणाऱ्या प्रिंट मिडीयातील बातम्या कश्याला वाचतील ? आपल्या गावाची बातमी टीव्हीवर येत नसेल तर टीव्ही लोक का म्हणून पाहतील ?


  • > आजची बातमी उद्या कश्याला ? आजची बातमी आज नव्हे आताच यामुळे लोकांचा कल डिजिटल मीडियाकडे वाढत चालला आहे. भविष्यात तो अधिक वाढेल. त्यामुळेच साखळी वृत्तपत्रे सुद्धा डिजिटल मीडियावर लक्ष केंद्रित करत आहेत.

- सुनील ढेपे

उस्मानाबाद - पुणे

पुढाऱ्याच्या विरोधात बातमी दिली म्हणून घरावर बहिष्कार


तुळजापूर तालुक्यातील अणदूर हे माझं गाव. हे गाव उस्मानाबाद जिल्ह्यातील तुळजापूर तालुक्यात असले तरी सोलापूर जवळ असल्याने खरेदीसाठी सोलापूरला जावे लागले. १९८७ ला जेव्हा मी पत्रकारितेत आलो, तेव्हा सोलापूरहून संचार, केसरी आणि तरुण भारत हे वृत्तपत्र गावात येत होते, तसेच पुण्याहून सकाळ आणि औरंगाबादहून लोकमत येत असे. सकाळ आणि लोकमत फार उशिरा येत होते.
सोलापूरची वृत्तपत्रे सकाळी साडेसात वाजता बसने येत होती. माझ्याकडे केसरीची एजन्सी होती.माझ्या बातम्या पाहून वृत्तसंपादक अरुण रामतीर्थकर यांनी वार्ताहर म्हणून नियुक्त केले. काही दिवसातच एक खून प्रकरण गाजवले. गावातील एका माणसाचा मोहोळ पोलीस स्टेशन हद्दीत खून झाला होता, त्या खून प्रकरणाचा मी पाठपुरावा केला, त्यामुळे मला गावगुंडांनी भर चौकात बेदम मारहाण केली. तरीही या प्रकरणाचा छडा लावला, पुढे या प्रकरणी तिघांना अटक झाली, नंतर सोलापूर कोर्टात केस गेल्यानंतर माझी साक्ष महत्वपूर्ण ठरली आणि आरोपीना जन्मठेप झाली.तसेच चिवरी यात्रेतील पशूहत्यावर वारंवार लिखाण केले. नंतर कायदयाने या यात्रेतील पशुहत्येवर बंदी आली. यात्रेतील अवैध धंदे बंद झाले.
गावातील एका मोठ्या पुढाऱ्याच्या विरोधात पोलखोल साप्ताहिकात लिखाण केले म्हणून गल्लीतील एका पुढाऱ्याने समाजाची एक मिटिंग घेतली, माझ्या आई - वडिलांवर दबाब टाकण्यात आला, आमच्या घरावर बहिष्कार घालण्यात आला, पण मी पत्रकारिता सोडली नाही. माझे आई- वडील अशिक्षित होते पण कधीच पत्रकारिता सोड असे म्हटले नाहीत.
याच पुढाऱ्याच्या घरी ग्रामपंचायतमधील रेशन दुकानातून एक पोते साखर फुकट जाताना मी पकडले आणि नेणाऱ्यास जाब विचारला म्हणून त्या पुढाऱ्याने माझ्यावर खोटी केस टाकण्याचा प्रयत्न केला पण नळदुर्गचे तत्कालीन पोलीस उपनिरीक्षक जेम्स आंबीलढगे यांनी केसच नोंदवून घेतली नाही. त्यांनी सत्यता तपासून पाहिली तर त्यातून खोटेपणा समोर आला होता.
केसरीबरोबर कोल्हापूरच्या पोलीस टाईम्समध्ये अनेक क्राईम स्टोऱ्या प्रसिद्ध झाल्या. तुळजापुराच्या पोलीस कोठडीत दोन पारधी समाजातील लोकांची पोलिसांच्या मारहाणीत जो मृत्यू झाला होता, त्याची स्टोरी खूप गाजली होती. अणदूर - नळदुर्ग जवळ असल्याने या भागातील सर्व न्यूज मी केसरीसाठी कव्हर करीत होतो, त्यामुळेच केसरीने मला लातूरला जिल्हा प्रतिनिधींची संधी दिली आणि येथूनच माझ्या पत्रकारितेच्या प्रवासाला खरी सुरुवात झाली.
अणदूर ग्रामीण वार्ताहर म्हणून काम करताना, सोलापूरला एक पत्रकारांची कार्यशाळा झाली होती. संचारचे तत्कालीन सहसंपादक पु. ज. बुवा यांनी ही कार्यशाळा ठेवली होती. त्यावेळी शासकीय विश्रामगृहात राहण्यास एक रूम मिळाली होती. मी, उमरगा तालुक्यातील एक आणि कळंब तालुक्यातील एक असे तिघेजण पत्रकार मुक्कामास होतो. स्वतःला ज्येष्ठ म्हणणाऱ्या त्या दोघांनी दोन दिवसांत इतके टॉर्चर केले की , मला रडकुंडीला आणले. मी पत्रकारिता करू नये असे त्यांचे म्हणणे....पण भविष्यात एक निर्भीड, निष्पक्ष आणि सडेतोड पत्रकार होता आले, याचा निश्चितच आनंद आहे.
- सुनील ढेपे
( आगामी आत्मचरित्र पुस्तकातील काही भाग )

पुरस्कारामुळे तिरस्कार ....


पत्रकारितेच्या एकूण ३० वर्षाच्या कारकिर्दीत जवळपास ४० हून अधिक पुरस्कार मला मिळाले. वयाच्या २१ वर्षीं लोकमतचा राज्यस्तरीय पां. वा. गाडगीळ पुरस्कार पहिल्यांदा मिळाला. तत्कालीन केंद्रीय माहिती आणि प्रसारण मंत्री गिरीजा व्यास यांच्या हस्ते हा पुरस्कार नागपुरात प्रदान करण्यात आला होता. सोलापूर केसरीमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या चिवरीतील मुक्या प्राण्यांना अभय कोण देणार ? या  लेखास हा पुरस्कार मिळाला होता. चिवरीच्या महालक्ष्मी यात्रेत जी बेसुमार पशुहत्या सुरु होती, त्याच्याविरुद्ध मी सर्वप्रथम आवाज उठवला होता. या यात्रेच्या दुसऱ्या दिवशी (रात्री ) भुताची यात्रा भरते, ही  अंधश्रद्धा सुद्धा आमच्या नवयुवक मंडळाने दूर केली होती. तेव्हा गावकऱ्यांचा मोठा हल्ला आमच्यावर झाला होता. 


१९९० मध्ये मिळालेल्या पुरस्कारामुळेच मला राजेंद्रबाबूंनी लातूरच्या लोकमतमध्ये शहर प्रतिनिधी म्हणून संधी दिली होती. नंतर उस्मानाबादला एकमतचा जिल्हा प्रतिनिधी झाल्यानंतर  १९९३ मध्ये अखिल भारतीय मराठी पत्रकार परिषदेचा  पां. वा. गाडगीळ पुरस्कार मिळाला. हा पुरस्कार एकमतमध्ये लिहिलेल्या चिवरी यात्रेच्या संदर्भातीलच  होता. वृत्तपत्र वेगळे आणि लेख सुद्धा वेगळा होता. कंटेन्ट एक होता.पण एकाच विषयात दोन पुरस्कार कसे मिळतात म्हणून काही पत्रकारात पोटशूळ उठले. त्यात कळंबच्या एका  पत्रकाराने पुरस्कार रद्द करावा म्हणून परिषदेकडे तक्रार केली, पण ही  तक्रार फेटाळण्यात आली.  मुंबईत हा पुरस्कार लोकमान्य टिळकांचे नातू जयंतराव टिळक यांच्या हस्ते प्रदान करण्यात आला. त्यावेळी जयंतराव टिळक हे विधान परिषदेचे अध्यक्ष होते. त्यांनी माझ्या लेखाची भरभरून स्तुती केली. दूरदर्शन हे एकमेव टीव्ही माध्यम होते, त्यावर ही  बातमी दाखवण्यात आली. त्यावेळी वय होते साधारण २४. इतक्या लहान वयात इतके मोठे पुरस्कार मिळाल्यामुळे आणखीच  हुरूप आला. उत्साह दुप्पट वाढला. 


त्यावेळी विलासराव देशमुख कॅबिनेट मंत्री होते, त्यांच्या बंगल्यावरील गेस्ट रूममध्ये मुंबई प्रतिनिधी रविकिरण देशमुख राहात  होते, तेथेच एक दिवस मुक्काम केला होता, विलासराव देशमुख यांनी देखील त्यावेळी कौतुक करून शुभेच्छा दिल्या होत्या.तसेच  एकमताच्या वर्धापन दिनी दरवर्षी माझा सत्कार होत होता. त्यानंतर विविध संस्थेचे, विविध पत्रकार संघाचे अनेक पुरस्कार मिळाले. त्यामुळे काही पत्रकारामध्ये आणखी पोटशूळ उठला. 



सन  २००४ मध्ये पत्रकार कल्याण निधीचा  बाळशास्त्री जांभेकर दर्पण पुरस्कार  जाहीर झाल्यानंतर मोठे रामायण घडले. पत्रकारितेत आलेल्या  एका कुकर्मीने  काही भामट्या पत्रकाराला हाताशी धरून हा पुरस्कार रद्द होण्यासाठी जंग जंग पछाडले, पण ६ जानेवारी २००५ मध्ये हा पुरस्कार माजी मुख्यमंत्री आणि लोकसभेचे माजी अध्यक्ष मनोहर जोशी यांच्या हस्ते जांभेकरांच्या मूळ गावी पोंभुर्ले ( ता. देवगड ) येथे प्रदान करण्यात आला, याच वर्षी मुंबईच्या  समर्थन संस्थेचा मानवी हक्क वार्ता पुरस्कार मुंबईत प्रदान करण्यात आला. 



२०१६ मध्ये मराठी पत्रकार परिषदेचा कै . नागोजीराव दुधगावकर स्मृती पत्रकारिता पुरस्कार ठाण्यात विद्यमान मुख्यमंत्री आणि शिवसेना पक्षप्रमुख उद्धव ठाकरे यांच्या हस्ते प्रदान करण्यात आला.  तसेच  प्रेस क्लबचा युवक पत्रकार पुरस्कार,डॉ. अनिल फळे यांच्या संस्थेचा चौथा स्तंभ पुरस्कार, सांगलीच्या महाराष्ट्र पत्रकार संघाचा पत्रकार रत्न, ऑल  इंडिया जर्नालिस्ट असोसिएशनचा उत्कृष्ट पत्रकार पुरस्कार असे किती तरी पुरस्कार मिळाले. कुणी तरी आपल्या कामाची दाखल घेतंय, याचा आनंद  वाटत होता पण त्या आनंदावर विरझण टाकण्याचे काम उस्मानाबादच्या काही पत्रकारानी नेहमीच केले. 






बरोबरी करता येत नाही, स्पर्धा करता येत नाही  म्हणून पायात पाय घालण्याचे प्रकार आजवर झाले आहेत. मी कुणाला खाली घालून वर आलो नाही. मी कुणाची नोकरी घालून कामावर रुजू  झालो नाही. माझी मात्र अनेकांनी नोकरी घालवली.२००४ मध्ये कुकर्मीच्या षडयंत्रामुळे माझी आकाशवाणी- दूरदर्शनसाठी झालेली नियुक्ती रद्द झाली.  मला जीवनातून उठवण्याचा प्रयत्न अनेकवेळा झाला आहे. अन्नात विष कालवण्याचे प्रकार घडले आहेत. पण सत्य हे नेहमीच सत्य असते. मी  पत्रकारिता स्वतःचे खिसे भरण्यासाठी कधी केली नाही. लोकांचे प्रश्न सोडवण्यासाठी मी लढलो आणि लढत आहे. त्यांचे आशीर्वाद आणि शुभेच्छा पाठीशी असल्यामुळे आजही मी ताठ मानेने उभा आहे. कसलेही व्यसन नाही, गरजा मर्यादित आहेत, पोटापुरते कमवण्याची अक्कल नक्कीच आहे, त्यामुळे भविष्याची चिंता नाही. पत्रकाराचा खरा शत्रू हा पत्रकार आहे, हे मात्र नक्की. 


- सुनील ढेपे 

9420477111