टायपरायटरचा खटखटाट आणि डेडलाईनची धडपड

 

संगणक येण्यापूर्वीची वृत्तपत्रांची दुनिया

आजच्या पत्रकाराला संगणक, इंटरनेट आणि अत्याधुनिक सॉफ्टवेअरची साथ मिळते. बातमी लिहायची, फोटो जोडायचा आणि काही क्षणांत ती संपादकाकडे पोहोचते. एखादी चूक झाली तर लगेच दुरुस्त करता येते. पण एक काळ असा होता, जेव्हा वृत्तपत्राच्या कार्यालयात दिवसभर टायपरायटरचा खटखटाट घुमत असे आणि प्रत्येक पत्रकार डेडलाईनच्या मागे धावत असे.

मी पत्रकारितेत आलो तेव्हा संगणक नव्हते. कार्यालयातील सर्वात महत्त्वाचे साधन म्हणजे टायपरायटर. आज जसे पत्रकार लॅपटॉप उघडतात, तसे तेव्हा टायपरायटरसमोर बसून बातमी टंकायला सुरुवात होत असे. टायपरायटरवर बोटांची गती जितकी जास्त, तितका पत्रकार अधिक कार्यक्षम मानला जात असे.

टायपरायटरवर बातमी लिहिणे हे एक कौशल्य होते. प्रत्येक अक्षर जोर देऊन टंकावे लागत असे. चूक झाली तर ती मिटवणे अवघड. अनेकदा करेक्शन फ्लुइड वापरावा लागे किंवा संपूर्ण पान पुन्हा टंकावे लागे. त्यामुळे बातमी लिहिताना प्रत्येक शब्दाचा विचार आधीच करावा लागे.

वृत्तपत्र कार्यालयातील वातावरणही वेगळे होते. एका बाजूला वार्ताहर बातम्या घेऊन येत असत, दुसऱ्या बाजूला उपसंपादक त्यांचे संपादन करत असत. टायपरायटरचा सतत होणारा आवाज, फोनच्या घंटा आणि मुद्रण विभागाची धावपळ – हे सर्व त्या काळातील पत्रकारितेचे अविभाज्य चित्र होते.

डेडलाईन हा शब्द तेव्हाही होता, पण त्याचे स्वरूप आजपेक्षा अधिक कठीण होते. कारण बातमी लिहून झाली की ती पुढील प्रक्रियेत जायची. कंपोझिंग, प्रूफरीडिंग, पान मांडणी आणि छपाई या सर्व टप्प्यांत वेळ लागत असे. त्यामुळे एका पत्रकाराच्या उशिरामुळे संपूर्ण अंक उशिरा जाऊ शकत असे.

त्या काळात वृत्तपत्राची निर्मिती ही एक सामूहिक प्रक्रिया होती. पत्रकार, उपसंपादक, प्रूफरीडर, कंपोझिटर आणि मुद्रक – प्रत्येकाची भूमिका महत्त्वाची होती. कोणत्याही एका टप्प्यावर झालेली चूक दुसऱ्या दिवशी हजारो वाचकांच्या हाती पोहोचू शकत होती.

मला आजही आठवते, रात्री उशिरापर्यंत कार्यालयात बसून बातम्या पूर्ण करण्याची धडपड सुरू असे. घड्याळाचे काटे पुढे सरकत असत आणि संपादकांची नजर डेडलाईनवर असे. त्या क्षणी पत्रकाराला फक्त एकच गोष्ट दिसत असे – उद्याचा अंक वेळेवर छापून बाहेर पडला पाहिजे.

टायपरायटरमुळे पत्रकारितेत शिस्त निर्माण झाली होती. विचार स्पष्ट असावा लागत असे. अनावश्यक शब्दांना जागा नव्हती. प्रत्येक ओळ महत्त्वाची असे. कारण जागा मर्यादित होती आणि प्रत्येक शब्दाचा खर्चही होता.

नंतर संगणक आले. स्क्रीनवर लिहिणे सुरू झाले. संपादन सोपे झाले. मजकूर साठवणे आणि पाठवणे सहज शक्य झाले. पण त्याचबरोबर टायपरायटरचा तो खटखटाट हळूहळू इतिहासजमा झाला.

आज जेव्हा एखादा जुना टायपरायटर पाहतो, तेव्हा तो फक्त एक यंत्र वाटत नाही. तो पत्रकारितेच्या एका सुवर्णकाळाचा साक्षीदार वाटतो. त्या खटखटाटात बातम्यांची धडपड होती, सत्य शोधण्याची जिद्द होती आणि वेळेशी चाललेली शर्यत होती.

तंत्रज्ञानाने पत्रकारितेला वेग दिला, पण टायपरायटरच्या काळाने पत्रकाराला संयम, शिस्त आणि शब्दांची किंमत शिकवली.

म्हणूनच आजही मनात एक भावना जागी होते —
संगणकाने पत्रकारितेचा वेग वाढवला, पण टायपरायटरने पत्रकार घडवला.

क्रमशः...
(तार ते AI – भाग ३)