फॅक्स मशीन आले आणि पत्रकारितेचा वेग बदलला

 

एका कागदाने अंतर कसे कमी केले?

पत्रकारितेच्या इतिहासात काही तंत्रज्ञानांनी क्रांती घडवून आणली. टायपरायटरने लेखनाचा वेग वाढवला, संगणकाने संपादन सोपे केले आणि इंटरनेटने जग जवळ आणले. पण या दोन टप्प्यांच्या मधोमध एक असे यंत्र आले, ज्याने पत्रकारितेचा चेहरामोहराच बदलून टाकला. ते म्हणजे – फॅक्स मशीन.

आजच्या पिढीला फॅक्स मशीन जुने तंत्रज्ञान वाटेल, पण एक काळ असा होता की फॅक्स म्हणजे वेग, विश्वासार्हता आणि आधुनिकतेचे प्रतीक मानले जात होते. विशेषतः पत्रकारितेसाठी तर फॅक्स मशीन हे वरदान ठरले होते.

मी पत्रकारितेत असताना बातम्या पाठवण्यासाठी पत्र, तार किंवा प्रत्यक्ष प्रवास यांवर अवलंबून राहावे लागे. एखादी महत्त्वाची बातमी किंवा निवेदन कार्यालयात पोहोचण्यासाठी तास किंवा कधी दिवसही लागत असत. पण फॅक्स मशीन आल्यावर पहिल्यांदाच असे वाटले की अंतर खरोखरच कमी झाले आहे.

फॅक्सची जादूच वेगळी होती. एका ठिकाणी कागद मशीनमध्ये ठेवायचा आणि काही मिनिटांत त्याची प्रत शेकडो किलोमीटर दूर असलेल्या दुसऱ्या मशीनमधून बाहेर पडायची. त्या काळात हा अनुभव एखाद्या चमत्कारापेक्षा कमी नव्हता.

पत्रकारांसाठी याचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे वेळेची बचत. एखादे निवेदन, अहवाल किंवा महत्त्वाची बातमी लगेच संपादकीय कार्यालयात पोहोचवता येऊ लागली. त्यामुळे बातमी प्रसिद्ध होण्याचा वेग वाढला आणि वाचकांपर्यंत माहिती अधिक जलद पोहोचू लागली.

मला आजही आठवते, फॅक्स पाठवण्यासाठी अनेकदा पोस्ट ऑफिस, सरकारी कार्यालय किंवा खासगी केंद्रांवर जावे लागे. फॅक्स मशीन सर्वत्र उपलब्ध नव्हती. पण जिथे होती, तिथे पत्रकारांची रांग लागलेली असायची. कारण त्या काळात फॅक्स म्हणजे वेळेवर बातमी पोहोचवण्याची खात्री होती.

फॅक्सने पत्रकारितेला आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट दिली – दस्तऐवजांची विश्वासार्हता. निवेदन, अधिकृत पत्र किंवा आदेशाची प्रत थेट मिळू लागली. त्यामुळे माहितीची पडताळणी अधिक सोपी झाली.

तथापि, फॅक्स मशीनलाही मर्यादा होत्या. कागद अडकणे, अक्षरे अस्पष्ट दिसणे, फोन लाईन व्यस्त असणे किंवा मशीन बंद पडणे अशा अडचणी येत असत. पण तरीही त्या काळातील पत्रकारांसाठी फॅक्स हे तंत्रज्ञानातील मोठे पाऊल होते.

फॅक्समुळे पत्रकारितेचा वेग वाढला, पण त्याचबरोबर स्पर्धाही वाढली. कारण आता बातमी पोहोचवण्यासाठी दिवस नव्हे तर तास महत्त्वाचे ठरू लागले होते. "पहिला कोण?" याची शर्यत अधिक तीव्र झाली.

नंतर ई-मेल आले. इंटरनेट आले. डिजिटल फाइल्स एका क्लिकवर पाठवता येऊ लागल्या. आणि हळूहळू फॅक्स मशीन इतिहासाच्या पानांत जमा झाले. आज अनेक तरुण पत्रकारांनी फॅक्स मशीन प्रत्यक्ष पाहिलेलेही नसते.

मात्र पत्रकारितेच्या प्रवासात फॅक्स मशीनचे स्थान वेगळे आहे. कारण त्याने पत्र आणि ई-मेल यांच्या मधला पूल बांधला. एका कागदाला पंख दिले आणि अंतराची व्याख्या बदलून टाकली.

आज डिजिटल युगात उभा राहून मागे वळून पाहताना वाटते –

"फॅक्स मशीन हे फक्त एक यंत्र नव्हते; ते पत्रकारितेला वेग देणारे पहिले डिजिटल पाऊल होते."

क्रमशः...
(तार ते AI – भाग ४)