AI : पत्रकाराचा प्रतिस्पर्धी की सहकारी?

 

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगातील पत्रकारिता

पत्रकारितेच्या प्रवासात मी अनेक बदल पाहिले आहेत. हाताने बातम्या लिहिण्याचा काळ, टायपरायटरचा खटखटाट, फॅक्स मशीनची क्रांती, ई-मेलचे आगमन, डिजिटल मीडिया आणि सोशल मीडियाचा विस्फोट. पण आज आपण ज्या टप्प्यावर उभे आहोत, तो कदाचित पत्रकारितेच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या बदलांपैकी एक आहे. हा बदल म्हणजे – कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence - AI).

आज अनेकांच्या मनात एक प्रश्न आहे – AI पत्रकाराचा प्रतिस्पर्धी आहे की सहकारी?

हा प्रश्न योग्य आहे. कारण AI काही सेकंदांत बातमीचा मसुदा तयार करू शकते, भाषांतर करू शकते, माहितीचे विश्लेषण करू शकते आणि मोठ्या प्रमाणातील डेटामधून निष्कर्ष काढू शकते. पूर्वी ज्यासाठी तास लागत असत, ती अनेक कामे आता काही मिनिटांत होऊ लागली आहेत.

मात्र याचा अर्थ असा नाही की AI पत्रकाराची जागा घेणार आहे.

AI कडे वेग आहे, माहिती प्रक्रिया करण्याची क्षमता आहे, पण तिच्याकडे अनुभव नाही. तिला भावना नाहीत. तिला समाजाची नाडी समजत नाही. एखाद्या गावातील शेतकऱ्याच्या डोळ्यातील वेदना किंवा अन्यायाविरुद्धच्या संघर्षामागील मानवी भावना AI ओळखू शकत नाही.

पत्रकारिता ही केवळ माहिती देण्याचे काम नाही. ती सत्य शोधण्याची प्रक्रिया आहे. एखाद्या घटनेमागील कारणे समजून घेणे, विविध बाजू तपासणे, प्रश्न विचारणे आणि सत्तेला जबाबदार धरणे हे पत्रकाराचे काम आहे. ही भूमिका अजूनही माणसालाच पार पाडावी लागणार आहे.

AI पत्रकाराला अनेक प्रकारे मदत करू शकते. मोठ्या अहवालांचे विश्लेषण करणे, माहितीचे वर्गीकरण करणे, भाषांतर करणे, शीर्षके सुचवणे, डेटा तपासणे आणि लेखनासाठी प्राथमिक मसुदा तयार करणे ही कामे AI वेगाने करू शकते. त्यामुळे पत्रकाराला अधिक वेळ तपासणी, विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष रिपोर्टिंगसाठी देता येतो.

माझ्या स्वतःच्या अनुभवातून सांगायचे झाले, तर AI मुळे कामाचा वेग नक्कीच वाढला आहे. कल्पना मांडणे, माहितीची मांडणी करणे, लेखांचे प्रारूप तयार करणे आणि नवीन प्रयोग करणे अधिक सोपे झाले आहे. पण अंतिम निर्णय, अंतिम संपादन आणि सत्याची पडताळणी ही जबाबदारी अजूनही पत्रकाराचीच आहे.

AI चे धोकेही दुर्लक्षित करता येणार नाहीत. चुकीची माहिती, बनावट चित्रे, डीपफेक व्हिडिओ आणि दिशाभूल करणारा मजकूर तयार करण्यासाठीही AI चा वापर होऊ शकतो. त्यामुळे भविष्यात पत्रकाराची भूमिका कमी होणार नाही; उलट अधिक महत्त्वाची होणार आहे. कारण सत्य आणि असत्य यातील फरक ओळखण्याची जबाबदारी अधिक वाढणार आहे.

आज पत्रकारितेसमोरचे सर्वात मोठे आव्हान बातमी मिळवण्याचे नाही, तर विश्वासार्हता टिकवण्याचे आहे. AI च्या युगात वाचकांना केवळ माहिती नको आहे; त्यांना सत्य, संदर्भ आणि विश्वास हवा आहे.

म्हणूनच मला वाटते की AI आणि पत्रकार यांच्यात स्पर्धेचे नाते नाही. उलट ते सहकार्याचे नाते आहे. AI हे एक शक्तिशाली साधन आहे. पण साधन कितीही प्रगत असले, तरी त्याचा उपयोग करणारा माणूस महत्त्वाचा असतो.

जसा टायपरायटरने पत्रकाराची जागा घेतली नाही, संगणकाने पत्रकार संपवला नाही आणि इंटरनेटमुळे पत्रकारिता नष्ट झाली नाही, तसाच AI मुळेही पत्रकार संपणार नाही. उलट जो पत्रकार AI चा योग्य वापर शिकेल, तो अधिक सक्षम होईल.

आजच्या काळात यशस्वी पत्रकार तोच असेल, जो अनुभव आणि तंत्रज्ञान यांची सांगड घालेल. कारण भविष्य केवळ AI चे नाही, तर AI सोबत काम करणाऱ्या पत्रकारांचे आहे.

आज मागे वळून पाहताना मला वाटते —

"AI माहिती देऊ शकते, पण सत्याचा शोध घेण्याची जिद्द अजूनही माणसाकडेच आहे."

आणि म्हणूनच माझ्या दृष्टीने —

AI हा पत्रकाराचा प्रतिस्पर्धी नाही; तो एक सक्षम सहकारी आहे.

क्रमशः...
(तार ते AI – भाग ९)