सुनील ढेपे : उद्याची पत्रकारिता : माझ्या नजरेतून

३५ वर्षांच्या अनुभवातून पुढच्या पिढीसाठी काही शब्द

पत्रकारितेच्या माझ्या प्रवासाला आज ३५ वर्षांहून अधिक काळ झाला आहे. या प्रवासात मी अनेक युगे पाहिली. हाताने बातम्या लिहिण्याचा काळ पाहिला, टायपरायटरचा आवाज ऐकला, तार आणि फॅक्सचा वापर केला, ई-मेलचे आगमन अनुभवले, वेबसाईट आणि सोशल मीडियाची क्रांती पाहिली आणि आता AI च्या युगात काम करत आहे.

"तार ते AI" या लेखमालेतून मी या संपूर्ण प्रवासातील काही अनुभव मांडले. हा केवळ माझा प्रवास नाही, तर भारतीय पत्रकारितेच्या बदलत्या स्वरूपाचा एक साक्षीदार म्हणून केलेली नोंद आहे.

आज जेव्हा मी भविष्याकडे पाहतो, तेव्हा एक प्रश्न समोर उभा राहतो – उद्याची पत्रकारिता कशी असेल?

तंत्रज्ञानाच्या वेगाने होणाऱ्या बदलांमुळे पुढील दहा वर्षांत पत्रकारिता आजपेक्षा खूप वेगळी असेल, याबद्दल शंका नाही. कृत्रिम बुद्धिमत्ता अधिक सक्षम होईल. व्हिडिओ, ऑडिओ आणि मजकूर तयार करण्याची प्रक्रिया अधिक स्वयंचलित होईल. बातम्या अधिक वेगाने तयार होतील. माहिती मिळवण्याचे आणि प्रसारित करण्याचे मार्ग अधिक प्रगत होतील.

पण या सर्व बदलांमध्ये एक गोष्ट बदलणार नाही – सत्याची गरज.

समाजाला नेहमीच सत्य सांगणाऱ्या पत्रकारांची आवश्यकता राहणार आहे. कारण तंत्रज्ञान माहिती देऊ शकते, पण माहितीचे महत्त्व समजावून सांगण्याचे काम पत्रकारच करू शकतो. AI बातमी लिहू शकते, पण एखाद्या घटनेमागील मानवी वेदना, संघर्ष आणि सामाजिक परिणाम समजून घेण्यासाठी अजूनही संवेदनशील मनाची गरज आहे.

आजची तरुण पिढी पत्रकारितेत येत आहे. त्यांच्याकडे तंत्रज्ञानाचे ज्ञान आहे, वेग आहे, नव्या कल्पना आहेत. पण त्याचबरोबर काही गोष्टी जपण्याची गरज आहे.

सर्वप्रथम, विश्वासार्हता. पत्रकाराची खरी संपत्ती त्याची विश्वासार्हता असते. ती एकदा गमावली तर पुन्हा मिळवणे कठीण असते.

दुसरे म्हणजे पडताळणी. सोशल मीडिया आणि AI च्या युगात माहितीचा स्फोट झाला आहे. त्यामुळे जे दिसते किंवा जे ऐकू येते ते लगेच खरे मानू नका. प्रत्येक माहितीची पडताळणी करा.

तिसरे म्हणजे स्वतंत्र विचार. पत्रकार हा कोणाचाही प्रचारक नसतो. तो समाजाचा निरीक्षक असतो. त्याने सत्ता कोणाचीही असो, प्रश्न विचारले पाहिजेत.

चौथे म्हणजे सतत शिकण्याची तयारी. मी आज ५७ व्या वर्षीही नवीन तंत्रज्ञान शिकत आहे. कारण पत्रकारितेत टिकून राहायचे असेल, तर बदल स्वीकारावे लागतात. जो शिकणे थांबवतो, तो मागे पडतो.

माझ्या आयुष्यातील एक मोठा धडा म्हणजे – काळाच्या पुढे विचार करा. २०११ मध्ये मी उस्मानाबाद लाईव्ह (आताचे धाराशिव लाईव्ह) सुरू केले, तेव्हा अनेक जण हसत होते. "वेबसाईट कोण वाचते?" असा प्रश्न विचारत होते. पण आज डिजिटल पत्रकारिता वास्तव आहे. उद्या AI आणि इतर तंत्रज्ञानाबाबतही असेच होईल.

म्हणूनच पुढच्या पिढीला मी एवढेच सांगू इच्छितो —

तंत्रज्ञानाला घाबरू नका. ते स्वीकारा. पण तंत्रज्ञानाचे गुलाम होऊ नका. कारण पत्रकारितेची खरी ताकद संगणकात, मोबाईलमध्ये किंवा AI मध्ये नसते; ती पत्रकाराच्या विवेकबुद्धीत आणि प्रामाणिकपणात असते.

माझा प्रवास एका शेतकरी कुटुंबातील मुलापासून सुरू झाला. गरिबी, संघर्ष, मेहनत आणि जिद्द यांच्या बळावर पत्रकारितेत आलो. वयाच्या १९ व्या वर्षी सुरू झालेला हा प्रवास आजही सुरू आहे. साधने बदलली, माध्यमे बदलली, पण पत्रकारितेबद्दलची आस्था बदलली नाही.

आज या लेखमालेचा शेवट करताना एकच गोष्ट मनापासून सांगावीशी वाटते —

पत्रकारिता हे केवळ व्यावसायिक क्षेत्र नाही; ती लोकशाहीची जबाबदारी आहे.

उद्याची पत्रकारिता अधिक डिजिटल असेल, अधिक वेगवान असेल, अधिक तांत्रिक असेल. पण ती अधिक मानवी, अधिक संवेदनशील आणि अधिक जबाबदार असली पाहिजे.

कारण शेवटी...

"तंत्रज्ञान कितीही बदलले, तरी सत्याचा शोध घेणारा पत्रकार आणि सत्य जाणून घेऊ इच्छिणारा समाज कधीच बदलणार नाही."

समारोप

तार ते AI हा प्रवास केवळ तंत्रज्ञानाचा नव्हता; तो एका शेतकरी पुत्राच्या पत्रकार म्हणून घडण्याचा, बदल स्वीकारण्याचा आणि काळासोबत चालत राहण्याचा प्रवास होता.

आजही मी त्याच विश्वासाने काम करत आहे —